‘ഇസ്‌ലാമിന്റെ ശാസനകൾ പറയാൻ ഭയപ്പെടില്ല’; കാന്തപുരത്തിന്റെ സ്ത്രീ പരാമർശത്തിൽ വിവാദം കനക്കുന്നു ; ഖുർആനും ഹദീസും-ചരിത്രവും പറയുന്നത് എന്ത്?

കോഴിക്കോട്: സ്ത്രീകളുടെ പൊതുരംഗത്തെ സാന്നിധ്യം സംബന്ധിച്ച് സമസ്ത കാന്തപുരം വിഭാഗം നേതാവ് കാന്തപുരം എ.പി. അബൂബക്കർ മുസ്‌ലിയാർ നടത്തിയ പരാമർശങ്ങൾ വലിയ വിവാദമായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്. സ്ത്രീകൾ പൊതുവേദികളിൽ ഇറങ്ങുന്നത് വലിയ നാശത്തിന് കാരണമാകുമെന്നും സ്ത്രീകൾ വീട്ടിൽ അടങ്ങിയൊതുങ്ങി ജീവിക്കണമെന്നുമുള്ള കാന്തപുരത്തിന്റെ പരാമർശങ്ങളാണ് വ്യാപകമായ വിമർശനത്തിന് ഇടയാക്കിയത്. സ്ത്രീകളെ പൊതുഇടങ്ങളിലും അന്യപുരുഷന്മാർക്കിടയിലും കൊണ്ടുവരരുതെന്ന നിർദേശവുമായി കാന്തപുരം വിഭാഗം നേരത്തെ പുറത്തിറക്കിയ സർക്കുലറിന് പിന്നാലെയായിരുന്നു പുതിയ പ്രസംഗവും.

എന്നാൽ, കാന്തപുരം വിഭാഗത്തിന്റെ വിശദീകരണം മറ്റൊരു തലത്തിലാണ്. പൊതുസമൂഹം എന്ത് പറയുമെന്ന് ഭയന്ന് ഇസ്‌ലാമികമായ കാര്യങ്ങൾ പറയാതിരിക്കാൻ ഒരു മതപണ്ഡിതന് കഴിയില്ല എന്നാണ് അവരുടെ നിലപാട്. ഇസ്‌ലാമിക വേഷവും പേരും സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് ഇസ്‌ലാമിക മൂല്യങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നത് കാണുമ്പോഴുള്ള വേദനയിൽ നിന്നാണ് ഇത്തരം പരാമർശങ്ങൾ ഉണ്ടായതെന്നും അവർ വിശദീകരിക്കുന്നു.

കാന്തപുരത്തിന്റെ പ്രസംഗം പൊതുസമൂഹത്തെ ലക്ഷ്യം വെച്ചുള്ളതല്ലെന്നും, മുസ്‌ലിം വിശ്വാസികൾക്ക് മതപരമായ നിർദേശങ്ങൾ നൽകുക എന്നതാണ് ഉദ്ദേശ്യമെന്നും അനുയായികൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. കാലഘട്ടത്തെയോ സോഷ്യൽ മീഡിയ വിമർശനങ്ങളെയോ ഭയന്ന് മതപരമായ നിലപാടുകൾ മറച്ചുവെച്ചാൽ ദൈവസന്നിധിയിൽ ഉത്തരവാദിത്തമുണ്ടാകുമെന്നും അവർ പറയുന്നു.അതേസമയം, ഈ വിശദീകരണം തന്നെ പുതിയ ചർച്ചകൾക്കും വഴിതുറക്കുകയാണ്. ഒരു മതപണ്ഡിതന് തന്റെ മതവിശ്വാസികൾക്ക് മതപരമായ നിർദേശങ്ങൾ നൽകാനുള്ള അവകാശം അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും, അത്തരം നിർദേശങ്ങൾ ഖുർആന്റെയും പ്രവാചകചര്യയുടെയും സമഗ്രമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതില്ലേയെന്ന ചോദ്യമാണ് ഉയരുന്നത്.

‘സ്ത്രീകൾ വീട്ടിൽ അടങ്ങിയൊതുങ്ങണം’ — വിവാദമായ പരാമർശം

സ്ത്രീകളെ പൊതുരംഗത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നത് വലിയ നാശത്തിന് കാരണമാകുമെന്നും അതുകൊണ്ടാണ് ഇസ്‌ലാം പർദ്ദ നിർദേശിച്ചതെന്നും കാന്തപുരം പറഞ്ഞതായി വിവിധ മാധ്യമങ്ങൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. സ്ത്രീകൾ പൊതുവേദിയിൽ ഇറങ്ങരുതെന്ന നിലപാടിൽ താൻ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതായും, ഇതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവരെ ഭയന്ന് പിന്നോട്ടുപോകില്ലെന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കിയതായി റിപ്പോർട്ടുകൾ പറയുന്നു.ഇതോടൊപ്പം, മതാഘോഷങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളെ പൊതുഇടങ്ങളിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കരുതെന്നും അന്യപുരുഷന്മാർക്കിടയിലോ വേദികളിലോ സ്ത്രീകളെ കൊണ്ടുവരരുതെന്നും കാന്തപുരം വിഭാഗത്തിന്റെ സർക്കുലറിൽ നിർദേശിച്ചിരുന്നു. ഇതിനെതിരെ രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക രംഗങ്ങളിൽ നിന്ന് ശക്തമായ വിമർശനങ്ങളും ഉയർന്നു. സ്ത്രീകൾ പുറത്തിറങ്ങരുതെന്ന നിലപാട് ഇന്നത്തെ പൊതുസമൂഹത്തിന് അംഗീകരിക്കാനാകില്ലെന്ന് വനിതാ ശിശുവികസന വകുപ്പ് മന്ത്രി ബിന്ദു കൃഷ്ണ പ്രതികരിച്ചു.

ഇസ്‌ലാമിൽ സ്ത്രീയുടെ സ്ഥാനം: ‘വീട്ടിനുള്ളിൽ മാത്രം’ എന്നതിലൊതുങ്ങുന്നതാണോ? ഇവിടെയാണ് ഇസ്‌ലാമിക പ്രമാണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഗൗരവമുള്ള ചർച്ച പ്രസക്തമാകുന്നത്.

നന്മ കൽപ്പിക്കുകയും തിന്മ വിലക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിൽ പുരുഷനും സ്ത്രീയും ഒരുപോലെ പങ്കാളികളാണെന്ന് സൂറത്ത് അത്തൗബ 9:71 വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതായത്, ഇസ്‌ലാമിക സമൂഹത്തിലെ ധാർമിക ഉത്തരവാദിത്തം പുരുഷന്മാർക്ക് മാത്രം നൽകിയിട്ടുള്ളതല്ല. നന്മ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും തിന്മക്കെതിരെ നിലകൊള്ളാനും സ്ത്രീക്കും ഉത്തരവാദിത്തമുണ്ട് എന്നാണ് ഈ വചനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സന്ദേശം.

സൂറത്ത് അൽ അഹ്‌സാബ് 33:35-ലും പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകളെയും വിശ്വാസം, സത്യം, ക്ഷമ, ആരാധന, ദാനം, ഉപവാസം, ആത്മനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ സമാനമായി പരാമർശിക്കുന്നു. ഇരുവർക്കും അല്ലാഹുവിന്റെ പാപമോചനവും മഹത്തായ പ്രതിഫലവും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നതായാണ് ഖുർആൻ പറയുന്നത്.സ്ത്രീകളുടെ പൊതുസാന്നിധ്യം സംബന്ധിച്ച ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ ഹദീസുകളിൽ ഒന്നാണ് സഹീഹുൽ ബുഖാരിയിലെ 873-ാം ഹദീസ്.

പ്രവാചകൻ മുഹമ്മദ് നബി (സ) പറഞ്ഞു:

“നിങ്ങളിൽ ഒരാളുടെ ഭാര്യ പള്ളിയിലേക്ക് പോകാൻ അനുവാദം ചോദിച്ചാൽ അവളെ തടയരുത്.”

സഹീഹുൽ ബുഖാരി 873-ൽ ഈ ഹദീസ് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

മറ്റൊരു ഹദീസിൽ, സ്ത്രീകൾ രാത്രി പള്ളിയിലേക്ക് പോകാൻ അനുവാദം ചോദിച്ചാൽ അവരെ അനുവദിക്കണമെന്നും നബി (സ) പറഞ്ഞതായി സഹീഹുൽ ബുഖാരി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. സഹീഹ് മുസ്‌ലിമിലും ഇതേ ആശയം വരുന്ന ഹദീസുകളുണ്ട്. സ്ത്രീകൾ പള്ളിയിലേക്ക് പോകുന്നത് തടയരുതെന്ന് നബി (സ) നിർദേശിച്ചതായി അവിടെ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.അതുകൊണ്ടുതന്നെ സ്ത്രീകൾക്ക് പുറത്തിറങ്ങുന്നതിന് ഇസ്‌ലാമിൽ യാതൊരു സാഹചര്യത്തിലും ഇടമില്ല എന്ന തരത്തിലുള്ള ഒരു പൊതുവായ വാദം ഉയർത്തുമ്പോൾ, ഈ ഹദീസുകളുടെയും അവയുടെ ഫിഖ്ഹ് പശ്ചാത്തലത്തിന്റെയും വിശദീകരണം കൂടി ആവശ്യമാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു കാര്യവും പ്രധാനമാണ്. ഈ ഹദീസുകൾ സ്ത്രീകൾക്ക് എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും യാതൊരു നിയന്ത്രണവുമില്ലാതെ പുറത്തുപോകാം എന്ന അർഥത്തിലല്ല. ഇസ്‌ലാമിക വസ്ത്രധാരണം, മാന്യത, സുരക്ഷ, അന്യപുരുഷന്മാരുമായുള്ള ഇടപെടൽ തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ ഇസ്‌ലാമിക നിയമങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്യുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നതും സ്ത്രീയുടെ സാമൂഹിക സാന്നിധ്യം തന്നെ നിരോധിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതും ഒരേ വാദമല്ല.

‘സ്ത്രീയെ സംരക്ഷിക്കലോ, സ്ത്രീയെ നിയന്ത്രിക്കലോ?’

കാന്തപുരം വിഭാഗത്തിന്റെ വിശദീകരണത്തിൽ സ്ത്രീയുടെ മാന്യതയും സംരക്ഷണവുമാണ് പ്രധാന ആശയം. സ്ത്രീയെ പൊതുവേദിയിൽ ‘പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നത്’ ഇസ്‌ലാമികമായ സമീപനമല്ലെന്നും, പുരുഷ-സ്ത്രീ ഇടകലരൽ ഉൾപ്പെടെയുള്ള ചില സാഹചര്യങ്ങൾ ഒഴിവാക്കണമെന്നുമാണ് അവരുടെ നിലപാട്. മതാഘോഷങ്ങൾ പോലും ഇസ്‌ലാമിക മാനദണ്ഡങ്ങൾക്കുള്ളിൽ നടത്തണമെന്നാണ് വിഭാഗത്തിന്റെ വിശദീകരണം.

മതപണ്ഡിതന്റെ ഉത്തരവാദിത്തവും കാലത്തിന്റെ ചോദ്യവും

മതപണ്ഡിതന് തന്റെ വിശ്വാസികൾക്ക് മതപരമായ കാര്യങ്ങൾ ഓർമിപ്പിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടെന്ന വാദം അംഗീകരിക്കാം. എന്നാൽ അതിനൊപ്പം തന്നെ മതപരമായ ഒരു നിർദേശം അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഖുർആനികവും ഹദീസ് അടിസ്ഥാനവും ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലവും വ്യക്തമാക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തവും പണ്ഡിതനുണ്ട്.

ഇസ്‌ലാമിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ സ്ത്രീകൾ വെറും വീടിനുള്ളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിയിരുന്നവരായിരുന്നില്ലെന്ന വാദത്തിന് നിരവധി ചരിത്ര ഉദാഹരണങ്ങളുണ്ട്. പ്രവാചകന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ സ്ത്രീകൾ ആരാധനകളിലും സാമൂഹിക ജീവിതത്തിലും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും വിവിധ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളിലും പങ്കെടുത്തതായി ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രത്തിൽ രേഖകളുണ്ട്.

1. ഖദീജ (റ) — കച്ചവട രംഗത്തെ ശ്രദ്ധേയ വ്യക്തിത്വം

പ്രവാചകൻ മുഹമ്മദ് നബി (സ)യുടെ ആദ്യ ഭാര്യയായ ഖദീജ ബിൻത് ഖുവൈലിദ് (റ) മക്കയിലെ സമ്പന്നയും സ്വാധീനമുള്ളതുമായ ഒരു വ്യാപാരിയായിരുന്നു. അവർ വ്യാപാരസംഘങ്ങളെ വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് അയക്കുകയും വ്യാപാര ഇടപാടുകൾ നടത്തുകയും ചെയ്തതായി ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.പ്രവാചകൻ (സ) നബിത്വത്തിന് മുമ്പ് ഖദീജ (റ)യുടെ വ്യാപാരസംഘവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പ്രവർത്തിച്ചതായും പ്രസിദ്ധമായ ചരിത്രവിവരണങ്ങളിൽ കാണാം. അതായത്, സ്ത്രീക്ക് സ്വത്തുടമസ്ഥതയും സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകളും കച്ചവടവും ഇസ്‌ലാമിൽ അടിസ്ഥാനപരമായി നിരോധിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല എന്നതിന് ഖദീജ (റ)യുടെ ജീവിതം പ്രധാന ചരിത്ര ഉദാഹരണമാണ്.

2. യുദ്ധത്തിൽ സ്ത്രീകളുടെ പങ്കാളിത്തം

ഇവിടെ ചെറിയൊരു വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കണം. പുരുഷന്മാരെപ്പോലെ സ്ഥിരമായി സൈനികരായി യുദ്ധം ചെയ്യുക എന്നതല്ല സ്ത്രീകളുടെ പൊതുവായ പങ്ക്. എന്നാൽ യുദ്ധസാഹചര്യങ്ങളിൽ ചികിത്സ, പരിക്കേറ്റവരെ പരിചരിക്കൽ, വെള്ളം എത്തിക്കൽ, ഭക്ഷണം നൽകൽ, സൈനികരെ സഹായിക്കൽ തുടങ്ങി നിരവധി ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളിൽ സ്ത്രീകൾ പങ്കെടുത്തിരുന്നു. ചില സ്ത്രീകൾ നേരിട്ട് ആയുധമെടുത്ത സംഭവങ്ങളും ചരിത്രത്തിൽ കാണാം.

നുസൈബ ബിൻത് കഅബ് (ഉമ്മു അമ്മാറ) (റ)

ഉഹുദ് യുദ്ധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ഉദാഹരണമാണ് നുസൈബ ബിൻത് കഅബ് (റ).യുദ്ധത്തിനിടെ പ്രവാചകൻ (സ)യെ സംരക്ഷിക്കാൻ അവർ മുന്നിൽ നിന്നതായും വാളും പരിചയും ഉപയോഗിച്ച് പ്രതിരോധിച്ചതായും ഹദീസ്-ചരിത്രഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ വിവരണമുണ്ട്.അവരുടെ ധൈര്യത്തെക്കുറിച്ച് ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രത്തിൽ പ്രത്യേകമായി പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു.

3. റുഫൈദ അൽ-അസ്‌ലമിയ്യ (റ) — ചികിത്സയും നഴ്സിംഗ് സേവനവും

ആദ്യകാല മുസ്‌ലിം സമൂഹത്തിൽ റുഫൈദ അൽ-അസ്‌ലമിയ്യ എന്ന സ്ത്രീ പരിക്കേറ്റവരെ പരിചരിച്ചിരുന്ന വ്യക്തിയായി പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു.യുദ്ധങ്ങളിൽ പരിക്കേറ്റവരെ ചികിത്സിക്കുന്നതിനും പരിചരിക്കുന്നതിനുമായി അവർ പ്രവർത്തിച്ചതായി സീറാ-ചരിത്ര ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ വിവരണമുണ്ട്.ഇത് സ്ത്രീകൾക്ക് ആരോഗ്യപരിചരണ രംഗത്ത് സാമൂഹിക സേവനം ചെയ്യാനുള്ള ഇടം ആദ്യകാല മുസ്‌ലിം സമൂഹത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് കാണിക്കുന്ന ഉദാഹരണമാണ്.

4. ആയിശ (റ) — വിജ്ഞാനത്തിന്റെ വലിയ കേന്ദ്രം

പ്രവാചകന്റെ ഭാര്യ ആയിശ (റ)യുടെ പങ്ക് ഇതിലും വലിയതാണ്.അവർ സ്ത്രീകൾക്ക് മാത്രമല്ല, പുരുഷന്മാർക്കും മതവിജ്ഞാനം പഠിപ്പിച്ചിരുന്ന പ്രധാന പണ്ഡിതയായിരുന്നു.ഹദീസ്, ഖുർആൻ വ്യാഖ്യാനം, ഫിഖ്ഹ്, അറബി ഭാഷ, കവിത, ചരിത്രം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ അവർക്ക് വലിയ അറിവുണ്ടായിരുന്നു. പ്രവാചകന്റെ മരണശേഷം നിരവധി സഹാബികൾ പോലും അവരോട് മതകാര്യങ്ങളിൽ സംശയങ്ങൾ ചോദിച്ചിരുന്നു. അതിനാൽ സ്ത്രീയുടെ ബൗദ്ധിക ശേഷിയെയും വിജ്ഞാനരംഗത്തെ പങ്കാളിത്തത്തെയും ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രം നിഷേധിക്കുന്നില്ല.

5. ശിഫാ ബിൻത് അബ്ദുല്ലാഹ് (റ) — ഭരണപരമായ ഉത്തരവാദിത്തം

ശിഫാ ബിൻത് അബ്ദുല്ലാഹ് (റ) വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള സ്ത്രീയായിരുന്നു. അവർ വായിക്കാനും എഴുതാനും അറിയുന്നവരിൽ ഒരാളായിരുന്നു. ഖലീഫ ഉമർ (റ) അവരുടെ അറിവിനെയും കഴിവിനെയും അംഗീകരിച്ചിരുന്നുവെന്നും ഭരണപരമായ കാര്യങ്ങളിൽ അവരെ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നുവെന്നും ചരിത്രഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ കാണാം. ഇത് സ്ത്രീകൾക്ക് വിദ്യാഭ്യാസവും പൊതുസാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്നതിന് മറ്റൊരു ഉദാഹരണമാണ്.

അതേസമയം, ഇസ്‌ലാമിക വസ്ത്രധാരണം, പുരുഷ-സ്ത്രീ ഇടപെടലിലെ പരിധികൾ, കുടുംബത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ, പൊതുസ്ഥലങ്ങളിലെ പെരുമാറ്റച്ചട്ടങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയും ഇസ്‌ലാമിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ചർച്ച “സ്ത്രീ പുറത്തിറങ്ങണോ പുറത്തിറങ്ങരുതോ?” എന്ന രണ്ടുവാക്കുകളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നതിനു പകരം, “ഇസ്‌ലാം സ്ത്രീയുടെ പൊതുസാന്നിധ്യത്തിന് എന്ത് പരിധികളാണ് നിശ്ചയിക്കുന്നത്, ആ പരിധികളുടെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്?” എന്നതാകേണ്ടതുണ്ട്.

മതവിശ്വാസികൾക്ക് മതത്തിന്റെ നിർദേശങ്ങൾ കേൾക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടെന്നതുപോലെ, ആ നിർദേശങ്ങളുടെ പ്രമാണവും വ്യാഖ്യാനവും ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ബൗദ്ധിക അവകാശവും സമൂഹത്തിനുണ്ട്. അതേസമയം, മതപരമായ നിലപാടുകളെ വിമർശിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ യഥാർത്ഥ പശ്ചാത്തലം മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തവും വിമർശകർക്കുണ്ട്.

ഇതിനിടയിലാണ് കാന്തപുരത്തിന്റെ പരാമർശം കേരളത്തിൽ പുതിയൊരു വലിയ സാമൂഹിക-മത ചർച്ചയ്ക്ക് തുടക്കമിട്ടിരിക്കുന്നത്.

‘പണ്ഡിതന്മാർ പറഞ്ഞതല്ലേ…’ — ഷംസുദ്ദീനും കെ.എം. ഷാജിയും പ്രതികരിച്ചില്ല

വിവാദത്തിൽ മുസ്‌ലിം ലീഗ് മന്ത്രിമാരായ എൻ. ഷംസുദ്ദീനും കെ.എം. ഷാജിയും പ്രതികരിക്കാതെ ഒഴിഞ്ഞുമാറിയത് രാഷ്ട്രീയമായും ശ്രദ്ധേയമായി.മാധ്യമങ്ങൾ പ്രതികരണം തേടിയപ്പോൾ, “പണ്ഡിതന്മാർ പറഞ്ഞതല്ലേ, അതിന് ഞാൻ മറുപടി പറയുന്നില്ല. അതിൽ എന്റെ ഒരു കമന്റിന്റെ ആവശ്യമില്ല” എന്നായിരുന്നു എൻ. ഷംസുദ്ദീന്റെ പ്രതികരണം. കെ.എം. ഷാജിയും വിഷയത്തിൽ പ്രതികരിക്കാൻ തയ്യാറായില്ല.മുസ്‌ലിം സമൂഹത്തിൽ നിരവധി വിഭാഗങ്ങളും വ്യക്തികളും ഉണ്ടെന്നും അവരോട് ചോദിച്ചാൽ മതിയെന്നുമായിരുന്നു ഷാജിയുടെ നിലപാട്. കാന്തപുരത്തിന്റെ പരാമർശം സ്ത്രീ വിരുദ്ധമാണെന്ന് തോന്നുന്നില്ലേ എന്ന മാധ്യമപ്രവർത്തകന്റെ ചോദ്യത്തിനും അദ്ദേഹം പ്രതികരിച്ചില്ല.